ඩොපමීන්: දරුවන්ගේ අධ්‍යාපනය දිරිගන්වන මොළයේ රහස් දූතයා

කොච්චර පාඩම් කලත් අමතක වෙන ලෙඩක් ඔයාටත් තියෙනවාද? අපි හිතුවා ඒ ගැන ටිකක් කතා කරන්න.

මේකට විසඳුම් ගැන අපි මීලඟ පොස්ට් එකෙන් කතා කරමු.

තවත් විස්තර දැනගන්න EdSpero.lk Like කරල තියාගන්න.

ඩොපමීන් (Dopamine) කියන්නේ අපේ මොළයේ තියෙන ඉතාම කුඩා රසායනික ද්‍රව්‍යයක් වුණාට, ඒකෙන් කෙරෙන කාර්යය බොහොම විශාලයි. ඔබට පුළුවන් මේක මොළයේ තියෙන "උනන්දුව ඇති කරවන පණිවිඩකරුවා" (Motivation Messenger) විදියට හිතන්න. දරුවෙකුගේ මොළයේ ඩොපමීන් මට්ටම හොඳින් ක්‍රියාත්මක වන විට, පාඩම් වැඩ පටන් ගන්න වගේම, ඒක දිගටම කරගෙන යන්නත්, වැඩේ ඉවර වුණාම සතුටක් දැනෙන්නත් පටන් ගන්නවා. හැබැයි මේ ඩොපමීන් සමබර නැති වුණොත්, පාඩම් කරන එක දරුවාට හරිම බරක් විදියටත්, කම්මැලි දෙයක් විදියටත් දැනෙන්න පුළුවන්.

දරුවන්ගේ අධ්‍යාපනයට මේ ඩොපමීන් කියන රසායනිකය කෙලින්ම සම්බන්ධයි. මොකද යමක් කරන්න "ඕන නිසා" කරනවාට වඩා, තමන්ගේ "කැමැත්තෙන්" කරන්න දරුවාට උදව් වෙන්නේ මේකයි. දරුවෙක් කුතුහලයෙන් පොතක් අතට ගත්තම, එහෙම නැත්නම් ගෙදර වැඩ ඉවර කරලා සතුටු වුණාම, ඒ ක්‍රියාවලිය පිටුපස ඉන්නේ ඩොපමීන්. ඒ වගේම අවධානය රඳවා ගන්නත්, යමක් වැදගත් බව මොළයට මතක් කර දෙන්නත් මේක උදව් වෙනවා. දරුවන්ට සතුටක් හෝ ජයග්‍රහණයක් දැනුන අවස්ථාවන් හොඳින් මතක හිටින්නේ, ඩොපමීන් මගින් ඒ මතකයන් විශේෂ කරලා සලකුණු කරන නිසයි.

හැබැයි අපි මතක තියාගන්න ඕන දෙයක් තියෙනවා. හැම ඩොපමීන් අත්දැකීමක්ම එක වගේ නෑ.

එක පැත්තකින් "හිතකර" (Healthy) ඩොපමීන් තියෙනවා. මේවා ලැබෙන්නේ මහන්සි වෙලා ලබාගන්නා ජයග්‍රහණ, හොඳ නින්දක්, ව්‍යායාම, එළිමහනේ සෙල්ලම් කිරීම සහ ආදරණීය සම්බන්ධතා හරහායි. මේ වර්ගයේ ඩොපමීන් නිසා දරුවාට පාඩමක් ඉවර කළාම හෝ අලුත් දෙයක් තේරුම් ගත්තම හිතට ලොකු සැනසීමක් සහ ආඩම්බරයක් දැනෙනවා.

අනිත් පැත්තෙන් "ක්ෂණික" (Fast) ඩොපමීන් තියෙනවා. මේවා ලැබෙන්නේ දුරකථන තිරය දිගටම උඩට යවමින් (Scrolling) බලන් ඉන්න එකෙන්, වීඩියෝ ක්‍රීඩා වලින්, පැණි රස කෑම වලින් සහ කෙටි වීඩියෝ (Shorts/Reels) බැලීමෙන්. මේවායින් ලැබෙන්නේ හරිම කෙටි කාලීන, හදිසි සතුටක් විතරයි; ඒක ඉක්මනින් නැති වෙලා යනවා. දරුවෙක් මේ ක්ෂණික වින්දනයට හුරු වුණොත්, සාමාන්‍ය විදියට පොතක් පතක් කියවන එක හෝ පාඩම් කරන එක එයාට හරිම කම්මැලි වැඩක් විදියට දැනෙන්න ගන්නවා.

දෙමව්පියන්ට මේ ඩොපමීන් පියවි ඇසට පෙනුණේ නැති වුණාට, දරුවාගේ දවස සැලසුම් කරන විදිය අනුව මේක පාලනය කරන්න පුළුවන්.

මේකට තියෙන හොඳම බෙහෙතක් තමයි සුව නින්ද. හොඳට නිදාගන්න දරුවෙකුට අවධානය යොමු කරන්නත්, හැඟීම් පාලනය කරගන්නත් ලේසියි. රෑට නියමිත වෙලාවකට නිදාගන්න එකත්, නින්දට කලින් ෆෝන් එක ඈත් කරන එකත් හරියට මොළයේ බැටරිය චාර්ජ් කරනවා වගේ වැඩක්. ඒකෙන් පහුවදාට අවශ්‍ය ඩොපමීන් ප්‍රමාණය හරියට සකස් වෙනවා.

තවත් සරල ක්‍රමයක් තමයි ව්‍යායාම. දරුවන් දුව පැනලා සෙල්ලම් කරනකොට මොළයෙන් සතුට දනවන රසායනික නිකුත් වෙනවා. පාඩම් කරන අතරතුර විනාඩි 10-15 ක පොඩි විවේකයක් අරගෙන පොඩ්ඩක් එහා මෙහා ඇවිදින එකෙන් පවා මොළය ප්‍රබෝධමත් වෙලා ආපහු පාඩමට අවධානය ගන්න පුළුවන් වෙනවා.

ඒ වගේම "පුංචි ජයග්‍රහණ" (Small Wins) අගය කරන එකත් ඩොපමීන් වලට ගොඩක් හොඳයි. "පැය තුනක් එක දිගට පාඩම් කරන්න" කිව්වොත් දරුවාට බය හිතෙන්න පුළුවන්. හැබැයි "ගණන් 10ක් හදමු", "පිටු දෙකක් කියවමු" වගේ පුංචි කොටස් වලට වැඩ කඩලා දුන්නම, ඒ එක කොටසක් ඉවර වෙනකොට දරුවාගේ මොළයට පුංචි ඩොපමීන් තෑග්ගක් ලැබෙනවා. "ඔන්න මම වැඩේ ඉවර කළා" කියලා දරුවාට සතුටක් දැනෙනවා. කල් යනකොට පාඩම් කිරීම වධයක් නොවී පුරුද්දක් බවට පත් වෙන්න මේක උදව් වෙනවා.

දින චර්යාවක් හදාගන්න එකත් ඉතාම වැදගත්. මොකද මොළය කැමතියි ඊළඟට වෙන්නේ මොකක්ද කියලා දන්නවා නම්. හැමදාම එකම වෙලාවට පාඩම් කරන්න ගත්තම, සති කිහිපයක් යනකොට නිකම්ම ඒ වෙලාවට "දැන් පාඩම් කරන වෙලාව" කියන හැඟීම දරුවාගේ හිත ඇතුලෙන් එන්න පටන් ගන්නවා.

අනිත් කාරණය තමයි, පාඩම් කරන වෙලාවට තිර (Screens) භාවිතය පාලනය කිරීම. දරුවා නිතරම ෆෝන් එකේ තියෙන වේගවත් වර්ණවත් වීඩියෝ බලන්න පුරුදු වෙලා නම්, පාඩම් පොතක් කියවන එක එයාට නිරායාසයෙන්ම කම්මැලි හිතෙනවා. ඒ නිසා "ඉස්සෙල්ල පාඩම් කරලා ඉමු, ඊට පස්සේ ටිකක් ටීවී බලමු" වගේ නීති දාන එක දරුවාට කරන උදව්වක්. මේක දරුවාට දඬුවම් කිරීමක් නෙවෙයි, එයාගේ ස්වභාවික අවධානය රැක ගැනීමක්.

අපි දරුවන්ව අගය කරන විදියත් මෙතනදී වැදගත් වෙනවා. විභාග ප්‍රතිඵල වලට විතරක් ප්‍රශංසා කළොත් දරුවාට සතුටු වෙන්න පුළුවන් අවුරුද්දට කීප වතාවයි. නමුත් අපි දරුවාගේ "උත්සාහය" අගය කළොත් (උදාහරණයට: "ඔයා අද හොඳ අවධානයකින් වැඩ කළා", "අමාරු වුණත් අතහරින්නේ නැතුව හිටිය එක ගැන මට ආඩම්බරයි" වගේ දේවල්), මහන්සි වෙලා වැඩ කරන එකම සතුටක් කියන පණිවිඩය දරුවාගේ මොළයට ලැබෙනවා.

පාඩම් අතරතුර කෙටි විවේක ලබා දීමත් අමතක කරන්න එපා. විනාඩි 20-30ක් පාඩම් කරලා විනාඩි 5-10ක් විවේකයක් ගන්න. හැබැයි මේ විවේකයේදී ෆෝන් එක පාවිච්චි කරනවා වෙනුවට වතුර ටිකක් බීලා, ඇඟ මැලි කඩලා පොඩ්ඩක් සැහැල්ලු වෙන්න දරුවාට කියන්න.

කොහොම වුණත්, සමහර වෙලාවට දරුවෙකුට අවධානය යොමු කරන්න අමාරු වෙන්නේ නිකම්ම පුරුද්දක් නිසා නෙවෙයි වෙන්න පුළුවන්. දරුවාට එක තැනක ඉන්න හරිම අමාරු නම්, නිතරම දුකෙන් ඉන්නවා නම්, කලින් ආස කරපු දේවල් දැන් එපා වෙලා නම්, ඒක ADHD, විශාදය (Depression) වගේ තත්ත්වයක් වෙන්න පුළුවන්. එහෙම වෙලාවට වෛද්‍යවරයෙක් හෝ උපදේශකවරයෙක් හමුවෙන එක තමයි වඩාත් සුදුසු.

අවසාන වශයෙන් කියන්න තියෙන්නේ, හොඳ නින්දක්, ව්‍යායාම, පුංචි ඉලක්ක, ආදරණීය වචන සහ සීමා සහිත දුරකථන භාවිතය වගේ සරල දේවල් තුළින්, ඉගෙනීම කියන්නේ බය වෙන්න දෙයක් නෙවෙයි, හරිම සතුටුදායක දෙයක් කියන හැඟීම දරුවාගේ හිතේ ඇති කරන්න ඔබට පුළුවන්. ඒ හැඟීම ජීවිත කාලයටම ඔවුන් එක්ක රැඳේවි. 💜